Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) là công cụ pháp lý quan trọng bảo đảm an toàn, chất lượng sản phẩm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, môi trường và lợi ích người tiêu dùng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế sâu rộng, đặc biệt là khi Việt Nam thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như RCEP, CPTPP, việc nâng cao chất lượng QCVN không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước mà còn là điều kiện sống còn để doanh nghiệp Việt Nam tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy quá trình xây dựng và áp dụng QCVN hiện nay vẫn còn tồn tại một số hạn chế: chưa đồng bộ giữa các ngành, còn tình trạng chồng chéo, thiếu tham vấn, và chưa đánh giá đầy đủ tác động của quy chuẩn trước khi ban hành. Điều đó dẫn đến chi phí tuân thủ cao, gây khó khăn cho doanh nghiệp và làm giảm hiệu quả thực thi chính sách.
Đồng chí Triệu Ngọc Trung, PGĐ Sở Khoa học và Công nghệ cùng các đại biểu chụp ảnh tại hội thảo
Thực hành Quy định tốt (Good Regulatory Practices – GRP) là tập hợp các nguyên tắc và công cụ nhằm bảo đảm quá trình xây dựng, ban hành và thực thi quy định của Nhà nước được thực hiện minh bạch, dựa trên bằng chứng và có trách nhiệm giải trình. GRP không chỉ là khuyến nghị của WTO trong khuôn khổ Hiệp định TBT, mà còn là xu hướng quản trị hiện đại được nhiều quốc gia áp dụng.
Theo TS. Trần Hậu Ngọc – Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, GRP giúp cơ quan quản lý xây dựng quy định “đúng và trúng” vấn đề cần quản lý, tránh ban hành quy định tràn lan, chồng chéo và tăng cường tính khả thi của QCVN.
Bốn yếu tố cốt lõi của GRP gồm:
- Đánh giá tác động quy định (RIA) để bảo đảm quy chuẩn được ban hành khi thực sự cần thiết và mang lại lợi ích lớn hơn chi phí;
- Tham vấn công khai và thực chất, giúp các bên liên quan đóng góp ý kiến, tăng tính đồng thuận xã hội;
- Hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, tránh rào cản kỹ thuật không cần thiết; - Minh bạch và trách nhiệm giải trình, bảo đảm người dân và doanh nghiệp được tiếp cận thông tin đầy đủ trong suốt quá trình soạn thảo và thực thi QCVN.
Luật số 70/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật – có hiệu lực từ 01/01/2026 – được xem là bước ngoặt quan trọng trong việc thể chế hóa các nguyên tắc GRP. Luật yêu cầu cơ quan ban hành quy chuẩn phải thực hiện đánh giá tác động, tham vấn công khai, lấy ý kiến rộng rãi trên Cổng thông tin điện tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng; đồng thời gửi dự thảo QCVN tới các nước thành viên WTO theo nghĩa vụ minh bạch hóa quốc tế. Quy định này giúp quy trình xây dựng QCVN trở nên khoa học, minh bạch và phù hợp với thông lệ toàn cầu.
Đặc biệt, Luật cũng nhấn mạnh việc xem xét tính khả thi của hạ tầng kỹ thuật (phòng thử nghiệm, tổ chức chứng nhận, giám định) và thời hạn chuyển tiếp hợp lý trước khi quy chuẩn có hiệu lực. Đây là điểm mới mang tính thực tiễn cao, tránh tình trạng quy chuẩn ban hành nhưng không thể triển khai trong thực tế.
Thách thức và hướng đi cho địa phương
Đối với các địa phương, trong đó có tỉnh Bắc Ninh – trung tâm công nghiệp công nghệ cao của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ – việc áp dụng GRP trong công tác xây dựng, rà soát và thực thi quy chuẩn kỹ thuật là nhiệm vụ vừa mang tính cấp thiết, vừa có ý nghĩa chiến lược.
Để thực hiện hiệu quả, cần tập trung vào một số giải pháp trọng tâm:
1. Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác tiêu chuẩn – đo lường – chất lượng tại Sở và các đơn vị trực thuộc, giúp họ nắm vững công cụ RIA, kỹ năng tham vấn và phương pháp đánh giá chi phí – lợi ích.
2. Tăng cường phối hợp liên ngành, đặc biệt giữa Sở KH&CN, Sở Công Thương, Sở TN&MT và các hiệp hội doanh nghiệp để bảo đảm sự thống nhất, tránh chồng chéo khi ban hành hoặc áp dụng QCVN.
3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình lấy ý kiến, quản lý và công bố quy chuẩn kỹ thuật, bảo đảm minh bạch và dễ tiếp cận.
4. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và chuẩn hóa quy trình xây dựng QCVN theo thông lệ tốt của các nước phát triển.
Việc áp dụng Thực hành Quy định tốt (GRP) trong xây dựng quy chuẩn kỹ thuật không chỉ là yêu cầu của hội nhập, mà còn là giải pháp thiết thực để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, giảm chi phí tuân thủ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích xã hội. Đối với Bắc Ninh, việc chủ động nắm bắt và triển khai GRP sẽ giúp tỉnh củng cố nền tảng quản lý chất lượng, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, xây dựng môi trường sản xuất – kinh doanh minh bạch, hiện đại và hội nhập sâu rộng.
Mạc Thị Kim Thoa- Chi cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng
Nguồn tham khảo: Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia; Dự án RT4D – Bộ KH&CN
