Sau 16 năm thực thi, Luật Bưu chính 2010 đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử nhưng bắt đầu bộc lộ những rào cản trước sự bùng nổ của thương mại điện tử và chuyển đổi số. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo ra một cuộc cách mạng về tư duy quản lý, chuyển dịch mạnh mẽ sang "bưu chính số", khẳng định vai trò là hạ tầng thiết yếu đảm bảo "dòng chảy vật chất" song hành cùng "dòng chảy dữ liệu" của quốc gia.
Mở rộng không gian pháp lý và nội hàm "bưu chính số"
Ngày 25/5/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đã tổ chức Hội nghị trực tuyến nhằm lấy ý kiến đóng góp cho dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) với sự tham gia của 34 Sở KH&CN trên cả nước để lắng nghe ý kiến góp ý của các Sở đối với các nội dung của dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) - từ góc độ của các cơ quan quản lý nhà nước về bưu chính tại địa phương. Thứ trưởng Bộ KH&CN Phạm Đức Long chủ trì Hội nghị.
Thứ trưởng Phạm Đức Long: Luật Bưu chính năm 2010, được xây dựng và ban hành cách đây 16 năm, là cơ sở pháp lý quan trọng cho sự hình thành và phát triển lĩnh vực bưu chính trong 16 năm qua.
Trong lời khai mạc, Thứ trưởng Phạm Đức Long cho biết: Luật Bưu chính năm 2010, được xây dựng và ban hành cách đây 16 năm, là cơ sở pháp lý quan trọng cho sự hình thành và phát triển lĩnh vực bưu chính trong 16 năm qua, từ 40 doanh nghiệp (DN) bưu chính năm 2010, lên 760 DN bưu chính năm 2025 (tăng 19 lần). Doanh thu dịch vụ bưu chính tăng từ khoảng 4000 tỷ đồng năm 2010, lên hơn 87.000 tỷ đồng năm 2025 (tăng hơn 21 lần). Sản lượng bưu gửi tăng từ 330 triệu bưu gửi năm 2010 lên hơn 4,1 tỷ bưu gửi năm 2025 (tăng hơn 12 lần).
Những con số trên đây, theo Thứ trưởng Phạm Đức Long, Luật Bưu chính năm 2010 đã phát huy vai trò hết sức quan trọng, tạo điều kiện cho các DN bưu chính, thị trường bưu chính tại Việt Nam phát triển nhanh và lành mạnh trong 16 năm qua.
Sau hơn 15 năm thực thi, Luật Bưu chính năm 2010 cũng đã bộc lộ những điểm bất cập, cần được sửa đổi, bổ sung kịp thời, để lĩnh vực bưu chính tiếp tục duy trì đà tăng trưởng đã có trong thời gian qua và phát triển nhanh hơn nữa trong những năm tới, để bưu chính thực sự trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số, đặc biệt là của thương mại điện tử (TMĐT), bảo đảm “dòng chảy vật chất” bên cạnh “dòng chảy dữ liệu”.
Thay mặt Vụ Bưu chính - Bộ KH&CN, ông Lê Văn Chung đã trình bày tóm tắt những điểm mới trong dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi). Các nội dung cải cách trọng tâm bao gồm việc mở rộng phạm vi hoạt động, định nghĩa lại dịch vụ công ích và đẩy mạnh phân cấp quản lý hành chính cho địa phương.
Bên cạnh đó, dự thảo cũng hướng tới việc chuyển đổi sang bưu chính số, tăng cường an ninh bưu chính nhằm ngăn chặn các hành vi gửi hàng hóa trái phép. Mục tiêu cuối cùng của Hội nghị là hoàn thiện khung pháp lý để bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế số, thúc đẩy kinh tế phát triển đồng bộ và an toàn. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để Bộ KH&CN kịp thời trình Chính phủ bản dự thảo hoàn chỉnh vào tháng 6/2026.
Điểm nhấn quan trọng nhất trong dự thảo lần này là việc luật hóa khái niệm “Bưu chính số” - là bưu chính vận hành dựa trên công nghệ số và dữ liệu bưu chính. Không gian pháp lý của dịch vụ bưu chính được mở rộng, bao hàm cả các công đoạn liên quan trực tiếp đến bưu gửi như: lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả và phát hàng thu tiền (COD). Đặc biệt, dự thảo đưa vào “Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox)”, cho phép miễn trừ có thời hạn một số quy định để thúc đẩy các công nghệ và mô hình kinh doanh mới, tạo động lực đổi mới sáng tạo (ĐMST) trong ngành.
Ông Lê Văn Chung, đại diện Vụ Bưu chính giới thiệu những điểm mới trong dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi
Đột phá tư duy quản lý
Dự thảo đề xuất thay đổi căn bản phương thức quản lý kinh doanh bưu chính theo hướng chuyển từ cơ chế "cấp phép" sang "xác nhận đăng ký kinh doanh". Quy trình này được thực hiện 100% trực tuyến và công khai, trong đó cơ quan nhà nước chỉ kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ mà không thẩm định nội dung, DN tự chịu trách nhiệm về các cam kết của mình. Đồng thời, công tác quản lý được đẩy mạnh phân cấp toàn bộ thủ tục hành chính cho địa phương, giúp tạo môi trường kinh doanh thông thoáng và giảm chi phí tuân thủ cho DN.
Lần đầu tiên, dự thảo Luật phân định rõ rệt giữa DN bưu chính vận hành mạng (có hạ tầng trung tâm chia chọn, kho bãi) và DN không vận hành mạng. Quy định này tạo hành lang pháp lý vững chắc cho mô hình kinh tế chia sẻ, cho phép các DN sử dụng mạng bưu chính của đơn vị khác thông qua thỏa thuận thương mại. Điều này không chỉ tối ưu hóa hiệu quả khai thác hạ tầng quốc gia mà còn thúc đẩy sự đa dạng của các loại hình dịch vụ trong hệ sinh thái bưu chính.
Nhằm ứng phó với các thách thức về hàng lậu và hàng cấm, dự thảo áp dụng nghĩa vụ định danh bắt buộc đối với người gửi và gắn mã định danh duy nhất cho mỗi bưu gửi ngay từ khâu chấp nhận. Toàn bộ hành trình của bưu gửi phải được số hóa và có khả năng truy vết xuyên suốt. Cơ chế quản lý bưu gửi sẽ được chuyển sang phương thức đánh giá dựa trên rủi ro (thông tin người gửi, hành trình, dấu hiệu bất thường) để áp dụng các biện pháp kiểm soát tương ứng, vừa bảo đảm an ninh quốc gia, vừa không gây gián đoạn dòng chảy lưu thông.
Khẳng định bưu chính là hạ tầng thiết yếu và tăng tính phổ cập
Dự thảo mở rộng phạm vi Dịch vụ bưu chính phổ cập, dịch chuyển từ dịch vụ thư truyền thống sang cả các gói, kiện hàng hóa để hỗ trợ người dân mọi miền tiếp cận TMĐT. Mô hình "Điểm phục vụ đa năng" được bổ sung nhằm kết hợp cung cấp dịch vụ bưu chính với dịch vụ công trực tuyến và tài chính bưu chính, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa. Bên cạnh đó, các quy định về tem bưu chính được hoàn thiện để khẳng định chủ quyền quốc gia, trong đó Bộ KH&CN là cơ quan duy nhất có thẩm quyền phát hành và quản lý mã số tem quốc gia.
Tại Hội nghị, Bộ KH&CN đã lắng nghe các ý kiến góp ý, trao đổi cụ thể từ thực tiễn quản lý bưu chính tại địa phương trong thời gian qua, để từ đó có thể hoàn thiện dự thảo Luật Bưu chính một cách tốt nhất. Những ý kiến này vừa góp phần thúc đẩy lĩnh vực bưu chính phát triển, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng dịch vụ bưu chính của người dân trên mọi miền của Tổ quốc, vừa tạo môi trường kinh doanh bưu chính thông thoáng, đồng thời, vẫn bảo đảm an ninh bưu chính, góp phần bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.
Toàn cảnh Hội nghị.
Kết luận Hội nghị, Thứ trưởng Phạm Đức Long khẳng định: "Đến thời điểm này có rất nhiều ý kiến chúng ta có thể tiếp thu. Chẳng hạn như là ý kiến của Sơn La yêu cầu làm rõ cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ để cung cấp dịch vụ bưu chính công ích; hoặc là Sở Phú Thọ nói về kiểm tra chuyên đề hay là định kỳ, đột xuất v.v… Tất cả những vấn đề này tôi nghĩ là tuy rất nhỏ nhưng lại thiết thực, rất sát sườn vì các đồng chí ở địa phương là những người thực thi, những người làm thực tế. Những ý kiến các đồng chí tôi đề nghị giao cho Vụ Bưu chính các đồng chí tiếp thu đầy đủ".
Thứ trưởng nhấn mạnh, quan trọng nhất hiện nay Luật Bưu chính (sửa đổi) đã đưa khái niệm bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế số, nó tạo nên dòng chảy vật chất của cả nền kinh tế số. Hiện nay, Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị và Nghị quyết Đại hội 14 của Đảng đều khẳng định khoa học công nghệ và ĐMST là động lực trung tâm phát triển, trong đó kinh tế số sẽ là một trong những động lực chính.
Theo Thứ trưởng, khi phát triển kinh tế số, dòng chảy vật chất thực hiện qua mạng chuyển phát là một nhu cầu rất rất lớn. Đó là lý do tại sao trong gần một thập kỷ qua lĩnh vực Bưu chính tăng trưởng trên 20% mỗi năm. Sắp tới đây, khi chúng ta chuyển đổi số mạnh mẽ hơn nữa thì nhu cầu còn tăng cao hơn nhiều. Đó là lý do tại sao trong dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi quy định bưu chính là hạ tầng thiết yếu.
Đồng thời, trong luật này nhấn mạnh tính phổ cập, không chỉ là thư nữa mà cả bưu gửi, hàng loại nhẹ theo quy định của chính phủ. Tùy theo từng giai đoạn, từng thời kỳ thì sẽ có quy định bưu kiện cỡ nào sẽ xem như là hàng hóa phổ cập. "Chúng ta phổ cập để cho người dân vùng sâu vùng xa được tiếp cận TMĐT với chất lượng và giá cả hợp lý. Nếu chúng ta không quyết định như vậy thì việc phổ cập TMĐT rất là khó khăn cho bà con ở vùng sâu vùng xa", Thứ trưởng Phạm Đức Long khẳng định.
Với 9 chương và 62 điều, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) dự kiến sẽ được Quốc hội thông qua vào tháng 10/2026, mở ra lộ trình chuyển đổi 12 tháng để toàn ngành bước vào một giai đoạn phát triển mới, hiện đại và bền vững hơn./.
